محمد پروین گنابادی؛ از مشاهیر کاخک و چهره ماندگار ادبیات معاصر
محمد پروین گنابادی از برجستهترین مشاهیر گناباد و چهرههای ماندگار فرهنگ و ادب معاصر ایران است. او در سال ۱۲۸۲ خورشیدی در شهر کاخک از توابع شهرستان گناباد به دنیا آمد. زندگیاش سرشار از تلاش علمی، فرهنگی و آموزشی بود و به عنوان مترجم، محقق و مصحح آثار ادبی، نامی ماندگار در تاریخ ایران یافت. همکاری او با علامه دهخدا در تدوین لغتنامه، ترجمه شاهکارهایی چون مقدمه ابن خلدون، و سالها تدریس در دانشگاه تهران، از مهمترین بخشهای کارنامهاش به شمار میرود. امروز علاقهمندان به گنابادگردی و دوستداران مشاهیر گنابادی، نام پروین را بهعنوان یکی از ستارگان فرهنگ ایران میشناسند.
زندگینامه محمد پروین گنابادی
محمد پروین گنابادی در خانوادهای روحانی و اهل علم چشم به جهان گشود. پدرش، عباس امیری دلویی ملقب به شمسالذاکرین، از چهرههای شناختهشده منطقه بود. پروین تحصیلات ابتدایی خود را در مکتبخانههای کاخک آغاز کرد و بعدها برای فراگیری علوم بیشتر، به فردوس و قاین رفت. در پانزده سالگی راهی مشهد شد و در مدرسه فاضل خان اقامت گزید.
در مشهد، او شاگرد برجسته ادیب نیشابوری شد. ادیب با دیدن استعداد بالای شاگرد خود، به او پیشنهاد داد تخلص شعری تازهای انتخاب کند. بدین ترتیب، نام «پروین» برگزیده شد و بعدها با توجه به علاقه به زادگاهش، «گنابادی» به آن افزوده شد. این نام، نه تنها هویت شخصی او را ساخت، بلکه پیوندش با گناباد و مشاهیر کاخک را جاودانه کرد.
فعالیتهای آموزشی و فرهنگی
آغاز تدریس
پروین در بیست سالگی، به دلیل شرایط سخت اقتصادی، وارد حرفه آموزش شد. نخست در دبستان دولتی احمدی مشهد تدریس میکرد و سپس به دبیرستان شاهرضا راه یافت. او سالها به تدریس ادبیات در مدارس و دانشگاهها پرداخت و شاگردان بسیاری را پرورش داد.
نقش در نهادهای فرهنگی
از دهه ۱۳۲۰ به بعد، محمد پروین گنابادی در وزارت فرهنگ و آموزش و پرورش مسئولیتهای مهمی بر عهده گرفت. او ریاست دانشسرای دختران مشهد را بر عهده داشت و بعدها در دانشگاه تهران، دانشکده ادبیات و پژوهشکده فرهنگ ایران به تدریس پرداخت. در طول سالها همکاری با بنیاد فرهنگ ایران، در تدوین فرهنگ تاریخی زبان فارسی سهمی بزرگ داشت.
همکاری با دهخدا و لغتنامه
یکی از مهمترین جنبههای زندگی پروین، همکاری طولانیمدت با علامه دهخدا در تدوین لغتنامه دهخدا است. او هزاران مدخل را از متون کهن فارسی و عربی استخراج کرد و علاوه بر حروف «ذ» و «غ»، بخش بزرگی از حروف «ط» و «الف» را تنظیم نمود. همچنین یادداشتهای ارزشمندی درباره واژگان محلی گناباد و مشهد به این اثر افزود.
پس از درگذشت دهخدا، پروین در کنار چهرههایی مانند محمد معین و محمد دبیرسیاقی، از ارکان اصلی مؤسسه لغتنامه باقی ماند. این همکاری نشان میدهد که گناباد نه تنها در حوزه تاریخی و گردشگری، بلکه در عرصه ادبیات نیز مشاهیر بزرگی پرورانده است.
آثار و نوشتهها
محمد پروین گنابادی آثار گوناگونی در زمینه ادبیات، ترجمه، دستور زبان فارسی و تحقیق از خود بر جای گذاشت. برخی از مهمترین آنها عبارتند از:
- ترجمه مقدمه ابن خلدون (۲ جلد)، یکی از برجستهترین کارهای او که شهرتی فراگیر یافت.
- روح تربیت (ترجمه از گوستاو لوبون).
- دستور زبان فارسی و خودآموز املا و انشا (۳ جلد).
- تصحیح تاریخ بلعمی، اثری ارزشمند در تاریخ ایران.
- شیوه نگارش، کتابی آموزشی برای دانشآموزان.
- فن مناظره، اثری در راهنمایی دبیران و معلمان.
- مقالات متعدد در نشریات معتبر مانند یغما، سخن و راهنمای کتاب.
آثار او نه تنها در حوزه ادبیات، بلکه در آموزش و پرورش، سبکشناسی و تاریخ اجتماعی زبان فارسی نیز جایگاه ویژهای دارند.
یادبودها و تقدیرها
در سال ۱۳۵۵، دانشگاه تهران در مراسمی باشکوه به پاس خدمات علمی و فرهنگی پروین گنابادی، به او دکترای افتخاری الهیات و معارف اسلامی اعطا کرد. همچنین دوستان و شاگردانش مجموعهای با عنوان «جشننامه پروین گنابادی» منتشر کردند که حاوی مقالاتی از مشاهیر فرهنگ ایران بود.
درگذشت محمد پروین گنابادی
این ادیب برجسته تا واپسین روزهای زندگی به پژوهش مشغول بود. سرانجام در یکم شهریور ۱۳۵۷ در تهران درگذشت و در بهشت زهرا به خاک سپرده شد. یاد او همچنان در میان دوستداران ادب فارسی و گردشگرانی که به دنبال شناخت مشاهیر گناباد و مشاهیر کاخک هستند، زنده است.
اهمیت محمد پروین گنابادی برای گردشگران
شناخت چهرههایی مانند محمد پروین گنابادی برای علاقهمندان به گنابادگردی تنها یک روایت تاریخی نیست؛ بلکه دریچهای برای درک عمیقتر از فرهنگ و ادب ایران است. بازدید از زادگاه او در کاخک، قدم زدن در شهری که مشاهیر بزرگی چون او پرورده، و آشنایی با آثار و اندیشههایش، تجربهای متفاوت برای هر گردشگر خواهد بود.
